კირკე – ბერძნულ მითოლოგიაში მზის ღმერთი ჰელიოსის და ოკეანიდა ნიმფა პერსეს შვილი, კოლხეთის მეფის – აიეტის და. კირკე, მედეას და ჰეკატეს მსგავსად, ცნობილი იყო როგორც ბალახეულისა და სამკურნალო საშუალებების ყველა საიდუმლოს უბადლო მცოდნე. ჯადოქრობა მან თურმე კოლხეთში ჰელიოსის ტაძარში შეისწავლა, ჰომეროსის მიხედვით ცხოვრებდა კუნძულ აიაიაზე, სადაც ჰელიოსმა თავისი ეტლით გადაიყვანა. ზღვებზე კარგა ხნის ხეტიალის შემდეგ ოდისევსი თანამგზავრებთან ერთად მის კუნძულზე მოხვდა. კუნძულის დასათვალიერებლად ხომალდიდან გადმოსული მეზღვაურები კირკემ ღორებად აქცია. ერთ-ერთი ვერსიის თანახმად კირკემ გმირებს პრამნეს ღვინოში აზელილ ქერის, ყველის და თაფლის ნარევში, ჯადოსნური წამალი შეურია და სამშობლო დაავიწყა, რადგან სურდა ოდისევსი მისი ქმარი გამხდარიყო. თუმცა ოდისევსს კირკეს ჯადოსგან თავის დასაცავად ჰერმესმა მცენარე მოლი გადასცა, ხოლო როცა კირკე მიხვდა რომ ოდისევსზე მისი ჯადო არ ჭრიდა, გმირს თავის კუნძულზე დარჩენა შესთავაზა.

ჰესიოდეს მიხედვით კირკეს ოდისევსისგან ეყოლა ვაჟები: აგრიუსი, ლათინუსი (ლათინების წინაპარი) და ტელეგონე, რომელიც შემდგომში ეტრუსკების მმართველი გახდა.  იტალიაში კირკეს მთაზე არსებობდა მისი სახელობის ტაძარი, სადაც გადმოცემით ოდისევსის თასი ინახებოდა, სხვათა შორის კირკეს მთა კოლხეთშიცაა  მითითებული.

კირკეს მიერ ადამიანების ცხოველებად გადაქცევის უნარი ასევე გვხვდება იტალიელი მეფის პიკუსის ამბავში, რომელიც კირკემ კოდალად აქცია. სხვაგან ისიცაა მოთხრობილი თუ როგორ შეუყვარდა მას ზღვის ღმერთი გლავკოსი, რომელმაც კირკეს სიყვარულს ნიმფა სცილა ამჯობინა. კირკემ მოწამლა წყალი, რომელშიც მისი მეტოქე  ბანაობდა და ის საშინელ ურჩხულად აქცია.

კირკეს თემაზე ბევრი ლიტერატურული ნაწარმოებია შექმნილი, მასზე წერდნენ: ესქილე, ოვიდიუსი, პლუტარქე, ჯოვანი ბოკაჩო, ლოპე დე ვეგა, ნათანიელ ჰოთორნი, ედმუნდ სპენსერი, ნიკოლო მაკიაველი, ლაფონტენი, ხულიო კორტასარი, ჯოისი და სხვა.

განსაკუთრებით მრავალფეროვანია კირკეს პიროვნება მხატვრობაში: ის ხან მრჩეველის როლშია დახატული, ხან ქალღმერთის, ხან გრძნეული ჯადოქრის და ხანაც სექსუალური ქალის. კირკეს თემაზეა შექმნილი ანიბელ კარაჩის ფრესკა ”ულისე და კირკე”, დოსო დოსის “კირკე და მისი საყვარლები”, ჯონ კოლიერის “კირკე”, ლუის ჩალონის “კირკე” მზის შვილის სახით და სხვ. ასევე კარგად არის ცნობილი  ინგლისელი მხატვრის ჯონ  უილიამ უოთერჰაუსის რამდენიმე ტილო: “თასის შეთავაზება ულისესთვის”, “კირკე” (ოვიდიუსის “მეტამორფოზების” მიხედვით) და “ჯადოქარი”.

მე-18 საუკუნეში  მოდური  გახდა  ცნობილი ქალების პორტრეტების კირკეს სახით დახატვა. კირკეზე დაიწერა ბევრი ოპერა და მუსიკალური ნაწარმოები. 1963 წელს ამერიკელმა ქორეოგრაფმა მართა გრეჰემმა დადგა  ბალეტი “კირკე”, სადაც გადმოცემული იყო ცხოველურ ინსტინქტთან მიმდინარე ფსიქოლოგიური ბრძოლა

ასტრონომების  მიერ  1855 წელს აღმოჩენილ ასტეროიდს კირკეს საპატივცემულოდ მისი სახელი ეწოდა.

—–

“ოდისეაში”  ჰომეროსი გვიყვება , რომ  ჰერმესმა ოდისევსს კირკეს ჯადოქრობისგან  თავის დასაცავად მცენარე მოლი გადასცა, მაშინ როცა ის თანამგზავრების გადასარჩენად კირკეს სასახლეში მიდიოდა.  ამ მცენარეს ჰომეროსი და ოვიდიუსი ასე აღწერენ: ფესვი შავი ჰქონდა, ყვავილი კი რძესავით თეთრიო.

ფტოლემაიოს ჰეფესტიონის “ახალი ისტორიის” თანახმად მცენარე კირკეს კუნძულზე ჰელიოსის მიერ დამარცხებული ტიტანის სისხლისგან წარმოიშვა. აღწერით ყვავილი თეთრი ფერის იყო, ხოლო სახელი (ბერძნ. “მალოს”) ტიტანთან მძიმე ბრძოლის გამო მიიღო.

მეცნიერებს შორის ბევრი დავა და კამათია ამ მცენარის ამოსაცნობად, ბევრი მოსაზრება არსებობს, თუმცა საკითხი გარკვეული არ არის, ზოგი მიიჩნევს რომ ჰომეროსმა ამ ჯადოსნური მცენარის სახელი ძველ ეგვიპტურ პაპირუსებში ამოიკითხა და სახელიც შესაძლოა ფინიკიური ან ეგვიპტური ენიდან მომდინარეობდეს, ამიტომაც ახლა მისი ამოცნობა უკვე თითქმის შეუძლებელია.

მედიცინის ისტორიკოსებს კი მიაჩნიათ, რომ ჰომეროსის მონათხრობი კირკეს მიერ გმირების ცხოველებად გადაქცევაზე  პირდაპირად და  სიტყვასიტყვით კი არ უნდა გავიგოთ, არამედ შეიძლება ვივარაუდოთ რომ ეს მოვლენა განეკუთვნება ანტიქოლინერგიულ ინტოქსიკაციათა რიგს. მისი სიმპტომატიკა ამნეზიას და ჰალუცინაციებს გულისხმობს, აქედან გამომდინარე “მოლის” აღწერა შეიძლება მიესადაგოს – თეთრყვავილას, რომელიც შეიცავს გალანტამინს და ამდენად მას შეუძლია წინააღმდეგობა გაუწიოს ანტიქოლინერგიულ ეფექტს.

კირკეა ლუტეციანა – მრავალწლიანი ბალახეული მცენარეა, თხელ ღეროზე ამოსული მარტივი ფოთლებით. ღერო ჩვეულებრივ 20 – 50 სმ სიმაღლის იზრდება (იშვიათად 70 სმ აღწევს). ყვავილი თეთრი ფერისაა, ორად გაყოფილი ფურცლით – ყვავის ივნისიდან მოყოლებული აგვისტოს ჩათვლით. მსხლის ფორმის მცირე ზომის ნაყოფს ბასრი ბუსუსები აქვს, რისი საშუალებითაც სხვადასხვა ზედაპირზე შეუძლია მიმაგრება. მცენარე იზრდება  ტყეში, მდინარის ნაპირებზე, უყვარს ჩრდილი და ნოტიო თიხნარი ნიადაგი.

მედიცინაში გამოიყენება ჭრილობების სამკურნალოდ, ნაყენს სვამენ  ჩაის სახით, ფესვებს კი საღებავის დასამზადებლად ხმარობენ.

ამ მცენარის გვარის დასახელება მომდინარეობს ბერძნული მითოლოგიიდან ცნობილი ჯადოქრის –კირკეს სახელიდან, ხოლო კონკრეტული  სახელწოდება – ლუტეცია – პარიზის ლათინური სახელიდან, რომელსაც ძველად ზოგჯერ “ჯადოქრის  ქალაქს” უწოდებდნენ.

Colchicum (კოლხიკუმი) – ბოტანიკურად  მისი სახელია უცუნა. ლეჩხუმში თავნიორას, გურიასა და აჭარაში სათოვლიას უწოდებენ, იმერეთში მარტოყვავილს, რაჭაში – თოვლის მახარობელას, თოვლის დედას, მეგრულად “მათირია კვარაკუნჩხაა”.

უცუნა (სათოვლია) – მოკლეღეროიანი და გორგლბოლქვიანი ბალახებია, შროშანისებრთა ოჯახის მრავალწლოვან ბალახოვან მცენარეთა გვარს მიეკუთვნება, დიდი და ნაირფერი ყვავილები აქვთ, ზოგი სახეობა გვიან შემოდგომით ყვავილობს, ნაყოფს კი მომავალ გაზაფხულზე იკეთებს, შეიცავს კოლხიცინს – უძლიერეს შხამს და მას ძველი დროიდან იყინებენ ნევრალგიის, პოდაგრას, რევმატიზმის სამკურნალოდ.

სათოვლიას თესლსა და გორგლბოლქვში არის ალკალოიდები, რომელთაგან კოლხიცინი გენეტიკასა და სელექციაში პოლიპლოიდების მისაღებად გამოიყენება, მედიცინაში კი ნიკრისის ქარის სამკურნალოდ, კოლხამიანი (ომაინი) – სისხლის ზოგიერთი დაავადების სამკურნალოდ.

შროშანი (ლათ. Lilium) — მრავალწლოვანი ბოლქვიანი ერთლებნიანი ბალახოვანი მცენარეების გვარი შროშანისებრთა ოჯახისა. 90-ზე მეტი სახეობა გავრცელებულია ჩრდილოეთ ნახევარსფეროს ზომიერ სარტყელში. აქედან საქართველოში რვა სახეობა იზრდება, უმეტესობა კავკასიის ენდემია (ლათ. Lილიუმ ცაუცასიცუმ, Lილიუმ გეორგიცუმ, Lილიუმ კესსელრინგიანუმ და სხვ). დეკორატიული მიზნით აშენებენ ბაღებში, პარკებში. დიდი თეთრი, ყვითელი ან მონარინჯისფერო ყვავილები აქვთ, ბოლქვზე ერთმანეთზე კრამიტივით მიწყობილი ქერქლები. იზრდება მინდვრებზე, ტყისპირებზე, სუბალპურ მდელოებზე, მაღალ ბალახეულობაში. გამოყვანილია შროშანის მრავალი დეკორატიული ჯიში. ვეგეტაციის პირველ წელს მცენარე ჩვეულებრივ, არ ყვავილობს, მაგრამ იკეთებს პატარა ბოლქვს მიწაში, რომლის ზომა თანდათან იზრდება შემდეგ წლებში. მხოლოდ ბოლქვში მარაგების გარკვეული რაოდენობის მიღწევისას იწყებს მცენარე ყვავილობას და მას შემდეგ ყვავილობს ყოველ წელს. (ვიკიპედია)

შროშანის ფესვები და ბოლქვი სამკურნალოდ გამოიყენებოდა, მის ნაყენს მუცლის დაავადებების, ციების დროს, ასევე დამწვრობის და ჭრილობების სამკურნალოდ იყენებდნენ, ნაყენს მშობიარე ქალებსაც ასმევდნენ.

სხვადასხვა სახეობას და ფერს სხვადასხვა სიმბოლური მნიშვნელობა გააჩნია, ძირითადად გვხვდება თეთრი, ვარდისფერი, წითელი, ყვითელი და ნარინჯისფერი:

თეთრი შროშანი სიწმინდის, სიქველის და აღორძინების სიმბოლოდ ითვლება.

ვარდისფერი გამოხატავს ქალურობას, სიყვარულს, აღტაცებას, სიუხვეს.

წითელი სიყვარულის და ვნების სიმბოლოა.

ნარინჯისფერი – თავდაჯერებულობას და ენერგიას გადმოსცემს, სავსეა სითბოთი და პოზიტივით, კარგი გზავნილია წარმატებული სამუშაოს და პირადი მიღწევის აღსანიშნავად, ასევე სიამაყის და სიმდიდრის სიმბოლოდ მიიჩნევენ.

ყვითელი – კეთილშობილების, მადლიერების და მეგობრობის სიმბოლოა, მზის ფერი ბადებს ბედნიერების განცდას და ღიმილს, ასევე გამოხატავს სიამოვნებისადმი ლტოლვას.

ბერძნული მითის თანახმად შროშანი დედობის და აღორძინების სიმბოლოდ განიხილება, რადგან ითვლებოდა რომ ეს ყვავილი ზევსის მეუღლის – ჰერას რძისგან წარმოიშვა. მითის თანახმად ზევს უნდოდა რომ ყრმა ჰერაკლე ჰერას თავისი რძით გამოეკვება, მაგრამ რადგან ჰერაკლე სხვა ქალმა დაბადა, ჰერა ამაზე არ თანხმდებოდა, ამ დროს მისი რძის წვეთები მიწაზე დაიღვარა და ისინი შროშანად იქცა. ბერძნები მას ასევე სექსუალობის სიმბოლოდ თვლიდნენ.

რომაული ლეგენდის თანახმად როცა ზღვის ქაფიდან სიყვარულის ქალღმერთი ვენერა დაიბადა და შროშანი დაინახა, შეშურდა ყვავილის სილამაზე და მას შუაგულში დამატებით მოგრძო ბუტკო მიანიჭა იმ იმედით, რომ ყვავილი ნაკლებად მიმზიდველი გახდებოდა. ამდენად რომაელებისთვისაც სიყვარულის და ვნების სიმბოლოდ მიიჩნეოდა, რასაც თავად ვენერა განასახიერებდა.

ასირიელები და ბაბილონელებიც ამ ყვავილს ნაყოფიერების და სიყვარულის ქალღმერთ იშთარს უკავშირებდნენ,

ქრისტიანულ რელიგიაში შროშანი ღვთისმშობელთან ასოცირდება – თეთრ შროშანს მარიამის ყვავილს უწოდებენ და ხელოვნებაშიც ხშირად გამოისახება როგორც მისი სიმბოლო.

შროშანი – ბიბლიური ტერმინია, გვხვდება “ძველ აღთქმაში”, განსაკუთრებით ხშირად მეფე სოლომონის “ქაბათა ქებაში”. დავით მეფის დროს მზადდებოდა ამ ყვავილის ფორმის  მუსიკალური ინსტრუმენტი, რომელსაც ებრაელები “შროშანს “ეძახდნენ.

ამ ყვავილზე იესო ქრისტეც საუბრობდა: “შეხედეთ, როგორ იზრდებიან ველის შროშანნი: არც შრომობენ, არც ართავენ, მაგრამ გეუბნებით თქვენ: თვით სოლომონი მთელი თავისი დიდებით არ იყო ისე შემოსილი, როგორც თვითოეული მათგანი “(მათე 6: 28-29)

მისტიკოსმა პოეტმა უილიამ ბლეიკმაც გადმოსცა ამ ყვავილის სილამაზე თავის ლექსში “შროშანი”

შუა საუკუნეებში სამფურცლიანი შროშანის გამოსახულება საფრანგრთში სამეფო ძალაუფლების ემბლემად იქცა.

მანდრაგორი (Mandragora) – მრავალწლოვანი უღერო ან მოკლეღეროიანი ბალახი, ძაღლყურძენასებრთა ოჯახის მცენარეთა გვარს მიეკუთვნება. აქვს დიდი (80 სმ სიგრძის და 60 სმ სიგანის) ფოთლები, მომწვანო-თეთრი, ცისფერი ან იისფერი ყვავილები და დიდი ნარინჯისფერი, ან ყვითელი კენკრა ნაყოფი.

მანდრაგორის მსხვილი სწორი ფესვები ზოგჯერ ადამიანის სხეულს წააგავს და ამიტომაც მას მაგიურ ძალას მიაწერდნენ, ბევრს ისიც კი ეგონა რომ ფესვი ყვირის, როცა მიწიდან გლეჯენ. ძველად ფესვისგან დამცავ ამულეტებს ამზადებდნენ და სჯეროდათ რომ ამ თილისმას ყველაფრის განკურნება შეეძლო, ბრძოლაში კი გამარჯვება მოჰქონდა, მისგან ასევე სასიყვარულო ნაყენს ხარშავდნენ, რაც უნაყოფობისგან კურნავდა.

გერმანულ მითოლოგიაში სიტყვა მანდრაგორი აღნიშნავდა ადამიანის სახის მქონე ჯუჯა არსებას, რომელსაც თავისი პატრონისთვის წარმატების და სიმდიდრის მოტანა შეეძლო.

მანდრაგორის ფესვი ასევე გამოიყენებოდა როგორც ძლიერმოქმედი ჰალუცინოგენი. მცენარე ხშირად იხსენიება შუასაუკუნეების ჯადოქრულ რეცეპტებში, მიჩნეული იყო “მფრინავი მალამოს” ან “ჯადოქრის ნაყენის” ერთერთ მთავარ ინგრედიენტად.

ყველაზე მეტად ფასობდა ის ფესვები, რომელიც უფრო წააგავდა ადამიანის სხეულს, მითუმეტეს თუ სქესის განმასხვავებელი ნიშანიც ჰქონდა, რადგან მიღებული იყო მანდრაგორის დაყოფა მდედრობით და მამრობით სქესად.

ძველეგვიპტური ლეგენდებიდან  მოყოლებული  მანდრაგორს მიაწერდნენ ნაყოფიერების და სიყვარულის მომტან ჯადოსნურ ძალას. ის ყველაზე ადრე იხსენიება ბაბილონურ და ასირიულ წარწერებში, ასევე “ძველ აღთქმაში”. ეგვიპტეში მის ნაყოფს საკვებში ურევდნენ, როგორც სიყვარულის ნექტარს, ხოლო ბერძნები მას სიყვარულის მცენარედ მიიჩნევდნენ.